Celebrando e pensando o Día das Artes Galegas 2020: o ano de Domingo de Andrade

Santiago Rodríguez Caramés

O Día das Artes Galegas foi instaurado en 2015 pola Real Academia Galega de Belas Artes. A data escollida para a súa celebración non é casualidade, xa que foi no primeiro de abril de 1188 cando se colocaron os linteis das portadas do Pórtico da Gloria, como reza a propia inscrición da porta central. O Mestre Mateo recoñécese como o director destas obras a fundamentis, é dicir, dende os alicerces. Desta maneira, o Mestre Mateo, ese gran mito da arte galega e cumio da catedral románica, que recolleu as linguaxes que discorrían polos camiños de peregrinación fundíndoas nunha personalidade artística inconfundíbel, foi o primeiro artista homenaxeado.

Unha iniciativa deste xénero, fondamente necesaria, busca a imprescindíbel visibilización, recoñecemento e posta en valor do noso legado histórico-artístico. Mais esta necesidade de difusión debe estar sempre mediada polo debate, a reflexión e o espírito crítico, inferíndose disto unha retrospectiva plural e ampla das nosas manifestacións artísticas. Ao longo destes primeiros anos, as persoas homenaxeadas foron Alfonso Daniel Rodríguez Castelao (2016), Maruxa Mallo (2017), Alejandro de la Sota (2018) e Luís Seoane (2019). Con estas figuras únense arquitectura, escultura, pintura, gravado ou cerámica, mais sobre todo achegas dun xeito ou doutro relevantes para o devir da arte e a cultura contemporáneas galegas.

A arte de Castelao non só era unha mirada atenta á faísca cultural e artística do resto de Europa, senón tamén a denuncia e visibilización das galegas e galegos máis vulnerábeis, as obrigadas a emigraren ou as represaliadas polo fascismo. O caso de Maruxa Mallo é o dunha das principais voces da vangarda galega, de intensa vida cultural arredor da Xeración do 27 e no posterior exilio, desenvolvendo unha arte con lembranzas nas tradicións e mitos da súa Galiza natal e vernizada das sensibilidades artísticas do momento. Alejandro de la Sota foi unha das personalidades fundamentais na recuperación do Movemento Moderno no Estado español após os anos da autarquía franquista e no maxisterio das xeracións galegas que protagonizaron esa recuperación no País, unha arquitectura valente e moderna que escoita a «voz do lugar». Por último, Luís Seoane é outro dos protagonistas da vangarda galega, do labor cultural no exilio e, xunto con Díaz Pardo, dunha das experiencias creativas máis relevantes da Galiza contemporánea: a cerámica de Sargadelos, que supón a reivindicación dos labores artesanais tradicionais como forma de dinamizar o País e de o sumar á modernidade.

Escaleira de Bonaval. Fonte: Wikipedia. Licenza CC-BY

Logo da gran personaxe da arte medieval galega e de catro persoeiros do século XX, é a quenda do arquitecto barroco Domingo de Andrade (Cee, 1639 – Santiago de Compostela, 1712), homenaxeado deste 2020. O barroco galego é un deses paradigmas e épocas totémicas da nosa arte, cunhas linguaxes propias irradiadas dende unha Compostela en continua mudanza. Recollendo as recomendacións do cóengo José Vega y Verdugo, as grandes empresas artísticas emprendidas polo cabido catedralicio, as principais ordes monásticas e os poderes civís tentaban cambiar a percepción dunha cidade ancorada no medievo e dun centro da cristiandade que non se axustaba ás esixencias comunicativas e ideolóxicas do espírito contrarreformista. Compostela tinguiuse de novas fachadas e novos espazos urbanos, de riquísimos adobíos de froitas e motivos xacobeos, de efectos de perspectiva e das xeometrías do barroco de placas. Domingo de Andrade representa algúns destes elementos coa súa elegancia formal, o seu intelixente uso dos volumes arquitectónicos e o enxeño e dificultade construtiva de obras como a tripla escaleira do convento de San Domingos de Bonaval, que hoxe fai parte do Museo do Pobo Galego.

Da catedral foi nomeado mestre maior das obras en 1676 e participou de maneira definitiva na gran transformación da basílica compostelá deste século, no tabernáculo do altar maior ou, nomeadamente, no remate da Torre do Reloxo (1680), a Berenguela, á que engade dous corpos de diferente planta adaptados ás perspectivas urbanas e que enriquecen a nova estética do edificio. Na praza da Quintana, un deses espazos renovados, achega solucións de tipoloxía urbana como a Casa da Conga (1709) e a carismática Casa da Parra (1683). Fóra de Santiago podémolo atopar na capela do Cristo da catedral de Ourense e na sala capitular e sancristía da sé luguesa. Outra das súas facetas, que recoñece o seu nivel de erudición e o interese de moitos arquitectos da Idade Moderna por elaboraren teoría arquitectónica, é a obra Excelencias, antigüedad y nobleza de la arquitectura (1695). En definitiva, Domingo de Andrade, xunto con figuras como Fernando Casas e Novoa, Clemente Fernández Sarela ou Simón Rodríguez, mudou para sempre a imaxe de Compostela e representou unha das épocas de maior creatividade artística do País.

Fotografía da Casa da Conga. Elaboración propia.

Entre as seis persoas homenaxeadas no Día das Artes Galegas rexístranse compromiso político co país, a vocación e o papel transformadores da arte, a vindicación e a adaptación dos labores e expresividades tradicionais, a aposta decisiva pola modernidade e algúns momentos que marcaron de xeito transcendental o porvir da arte galega, aos que sempre se volve na nosa procura e redescuberta como pobo. Son de xustiza e cómpre celebrármolas, mais sabemos que, ás veces, a xustiza historiográfica é unha cuestión profundamente relativa. Debemos aproveitar estas retrospectivas para atender a todas as eivas que se poidan detectar nos nosos discursos historiográficos, á expresión das identidades non normativas, ao labor das nosas imprescindíbeis mulleres creadoras, ás tipoloxías artísticas e creatividades historicamente minorizadas, á posición da nosa arte no mundo, á nosa memoria histórica. Mantermos, en fin, unha atención crítica á nosa historia da arte como forma de autocoñecemento e autorrecoñecemento alén só dunha lista de personalidades. Coñezamos así o noso pasado e gocemos del como cimento do noso futuro.

Cartaz do Día das Letras Galegas 2020. Fonte: Deputación de Pontevedra.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *